Gemeente is geen onbetaalde loopjongen. Wet openbaarheid bestuur functioneert niet goed

De gemeente Kaag en Braassem mag van de rechter geen leges in rekening brengen voor werkzaamheden die nodig zijn voor de behandeling van een Wob-verzoek (Wet openbaarheid van bestuur). De VNG adviseert gemeenten ondanks de uitspraak gewoon door te gaan met het heffen van leges bij Wob-verzoeken. Hoger beroep moet duidelijkheid verschaffen. Heerlen laat het er op aankomen.

Eind april oordeelde de rechtbank in Den Haag dat Kaag en Braassem fout zat met het in rekening brengen van kopieerkosten en leges voor het in behandeling nemen van een Wob-verzoek. Het beroep was aangetekend door journalist Brenno de Winter die een rekening gepresenteerd kreeg voor geleverde informatie over het gemeentelijk ICT-beleid. Hij vroeg deze informatie overigens bij een groot aantal gemeenten op.

De rechtbank in Den Haag stelt dat een informatieverzoek inzake de Wob geen geleverde dienst is op grond van artikel 229 van de Gemeentewet. Bij een Wob-verzoek gaat het om het algemene belang van de openbaarheid van informatie. Gemeenten moeten de informatie uit Wob-verzoeken kosteloos verstrekken. Kaag en Braassem besloot niet in hoger beroep tegen de uitspraak te gaan. Ook niet na het verzoek van de VNG die aanbood de kosten van het proces te betalen.

Dilemma
‘Er zat geen woord Spaans bij die uitspraak. We mogen dit niet doen’, zegt verantwoordelijk wethouder Floris Schoonderwoerd. Hij noemt het een flink dilemma om als gemeente wel of geen kosten in rekening te brengen. Gemeenten worden overspoeld door verzoeken van de media, van RTL Nieuws tot het lokale sufferdje, om van alles uit te zoeken. Daar is de Wob niet voor bedoeld. Het zijn niet alleen journalisten, ook hbo’ers die met hun scriptie bezig zijn, doen Wob-verzoeken.

‘Dat kost ons veel tijd en wij zitten al krap in de ambtelijke capaciteit. Zeker in deze tijd nu iedereen efficiënter moet werken. Gemeenten moeten openheid geven en transparant zijn. Dat wil deze gemeente ook, maar wel met een financiële drempel voor de kopieerkosten en de kosten voor de inzet van een ambtenaar. De rechtbank heeft nu geoordeeld dat wij dit niet mogen doen.’

De uitspraak is voor de wethouder helder, daar maakt de gemeente geen grote problemen over. Er is geen ruimte voor een andere invalshoek. Kaag en Braassem vraagt indieners van een Wob-verzoek niet langer om leges. ‘Vervolgens vielen de media over de gemeente heen met vragen over een eventueel hoger beroep. De VNG bood aan de proceskosten te betalen. Het college vindt het waard dat de VNG hier tijd insteekt, maar onze gemeente wil hierin niet de kruiwagen zijn. Die eer is aan de VNG, die moet dit probleem samen met BZK oplossen. De VNG onderschat zichzelf als ze denkt dat Kaag en Braassem beter in staat is de Wob te veranderen. De wet heeft een update nodig omdat die niet meer van deze tijd is. Is de openbaarheid met de Wob gediend of houdt het ambtenaren aan het werk?’

Heerlen: hoger beroep
Ook de gemeente Heerlen heeft het aan de stok met Brenno de Winter. Ook hier deed hij een verzoek om informatie via de Wob en wil de gemeente de arbeidskosten in rekening brengen. En ook hier weigert De Winter voor dit soort informatie leges te betalen. Heerlen is echter wel van plan de kwestie tot voor de hoogste rechtelijke instantie uit te vechten daar het om een principiële zaak voor gemeenten gaat.
Paul Vanderheyden, hoofd afdeling Juridische Zaken van Heerlen, noemt het evident dat gemeenten leges heffen. Dat doen alle gemeenten op allerlei verzoeken van burgers op allerlei gebieden. ‘Dat geldt dus ook voor Wob-verzoeken door journalisten. Twee A4’tjes waarvan kopietjes gemaakt moeten worden, vormen het probleem niet. Maar er zijn ook burgers of journalisten die een verzoek om een dossier doen. De gemeente moet dan eerst inzicht krijgen om welke dossiers het gaat, want het zijn er altijd meer dan één. Vervolgens moet de ambtenaar screenen wat wel en wat niet openbaar mag vanwege privacygevoelige gegevens en belangen van derden. Dat is veel werk en daar zijn leges voor verschuldigd, achteneenhalve euro per kwartier, een gebruikelijk bedrag.’

Screenen
Volgens Vanderheyden gaat het niet om de beschikbaarheid van dossiers. Stukken die al digitaal zijn, gaan via outlook met één druk op de knop weg. Daar doet Heerlen niet moeilijk over. Zoveel pragmatisme is de overheid niet vreemd. Hoewel gemeenten daar druk aan werken, is echter nog niet alles digitaal beschikbaar. Maar mocht het wel zo zijn, dan moeten ambtenaren de dossiers nog steeds screenen op openbaarheid. De uitzonderingsmogelijkheden zijn er niet voor niets.

Vanderheyden: ‘Nogmaals, het gaat niet om de stukken maar om de screening. Dat kost tijd, dus geld. We hebben een verordening van twintig pagina’s waarin tot twee plaatsen achter de komma precies staat welke kosten we waarvoor in rekening brengen. Natuurlijk hebben burgers recht op de stukken en die krijgen ze ook. We brengen wel kosten in rekening voor het beschikbaar stellen van de stukken. Dat doen we ook voor andere diensten die de overheid levert. Ik vind het een storm in een glas water.’

Als het aan Heerlen ligt komt er zeker een uitspraak in hoger beroep. Of Heerlen gaat in hoger beroep of De Winter. ‘We wachten de rechtszaak in Maastricht vol vertrouwen af. Ik verwacht dat alles in hoger beroep bij het oude blijft.’ En wat betreft de uitspraak van de Haagse rechtbank: ‘Eén kraai maakt nog geen winter, het gaat nergens over.’

Leiden: onjuist gebruik
John Olivier is hoofd juridische zaken in Leiden. Hij vertelt dat gemeenten, sinds de invoering van de Wob in 1980, een bedrag in rekening konden brengen voor het verstrekken van kopieën. De meeste gemeenten deden dat niet want de kosten voor het uitschrijven van een factuur waren hoger dan de kopieerkosten. ‘Dat was jarenlang de bestendige praktijk maar nu zijn de kosten een issue. Dat komt doordat steeds meer studenten en tv-producenten om dossiers vragen. De gemeente Leiden heeft geen zin om de commerciëlen te subsidiëren, daar is de Wob niet voor bedoeld. Er wordt onjuist gebruik van gemaakt. Daarom heb ik ons college eind vorig jaar gevraagd een juridische grondslag te creëren om arbeidsuren van ambtenaren te verrekenen.’

Wanneer een verzoek binnenkomt, maakt Leiden een raming van de uren die dat gaat kosten. Dat krijgt de indiener vooraf te zien en die kan het verzoek nog terugtrekken. Olivier: ‘Dit doen we niet om afbreuk te doen aan de transparantie. Leiden heeft wat dat betreft een naam te verliezen. Wij passen de begrippen openheid en transparantie al sinds de jaren zeventig ruimhartig toe. Maar er zijn grenzen. Enkele weken geleden nog kwam er een student met een verzoek, een makkelijke manier om je afstudeerscriptie te maken. Het is niet de bedoeling met deze formule drempels op te werpen die afbreuk doen aan de openbaarheid. Uitgangspunt is de wet na te leven, maar tegen oneigenlijk gebruik een drempel op te werpen.’

Rem op openbaarheid
Volgens Aline Klingenberg van de vakgroep Bestuursrecht en Bestuurskunde van de Rijksuniversiteit Groningen treedt de overheid de burgerrechten met voeten waar het gaat om informatieverstrekking. Burgers die via een beroep op de Wob informatie opvragen, stranden nogal eens in moeizame en langdurige juridische procedures. Vooral gemeenten zetten een rem op openbaarheid door geld te vragen voor het in behandeling nemen van een Wob-verzoek. Klingenberg zegt dat het regelrecht in strijd is met nationale en internationale rechtspraak. Ze verwijst daarbij naar de uitspraak van de Haagse rechtbank inzake Kaag en Braassem die zegt dat het honoreren van een Wob-verzoek geen dienst is maar een verplichting. Ook jurisprudentie van het Europees hof voor de Rechten van de Mens zou daar geen twijfel over laten.

Olivier is niet onder de indruk. Als vakman hoort hij diverse opinies rond dit belangrijke onderwerp waarover weinig jurisprudentie bestaat. Hij vindt de uitspraak in de zaak van Kaag en Braassem niet helder in de juridische afwegingen en verwijst naar een uitspraak van de rechtbank in Rotterdam in 2008 die het heffen van leges op gemaakte kosten wel acceptabel vindt.
Olivier vindt het belangrijk dat de wetgever helderheid aanbrengt. ‘Laat BZK een wetsontwerpje maken, een kleine aanpassing die de kwestie helder maakt. De VNG moet hierop aandringen. De huidige gang van zaken is ondoelmatig en zeker niet kosteneffectief als alle gemeenten moeten procederen. Met alle respect voor de rechtbank Den Haag: de motivering tot de uitspraak was niet in stand gebleven bij de afdeling bestuursrechtspraak. Het gaat ons om het prijskaartje. Wie straks een Wob-verzoek indient, krijgt netjes een rekening en zo nodig zal Leiden uitprocederen.’

VNG: ‘Openbaar betekent niet gratis’

De VNG is groot voorstander van transparantie in het openbaar bestuur. Dat wil echter niet zeggen dat de Wob een vrijbrief is om de gemeente als onbetaalde loopjongen in te schakelen voor het vergaren van informatie.

Een Wob-verzoek is niet gratis, of de aanvrager betaalt of de burgers van de desbetreffende gemeente. Het kost veel ambtelijke capaciteit en daardoor veel geld. Het is dan ook hoog tijd om fundamenteel naar de Wob te kijken want die functioneert niet zoals deze zou moeten functioneren. Daarom dringt de VNG ook aan op hoger beroep. Dat schept duidelijkheid hoe de huidige wet moet worden uitgelegd. Eventuele herstelwetgeving kan dan echt op basis van een uitgebalanceerde afweging van belangen plaatsvinden.
De VNG adviseert gemeenten, vooruitlopend op een eventueel hoger beroep, leges in rekening te blijven brengen. De autonome beslissingsruimte van de gemeente, die voortvloeit uit de Grondwet en de Gemeentewet, is in het geding. De VNG weet zich gesterkt door eerdere uitspraken waarbij de gemeente wel in het gelijk werd gesteld. De Haagse rechtbank heeft geen inhoudelijk argument gebruikt om de nu bestaande, in de ogen van de VNG juridisch correcte, handelwijze te weerleggen. En ook BZK is van mening dat gemeenten zelf vorm en inhoud aan de verordening mogen geven en zelf bepalen welke kosten zij in rekening brengen.

Uit de jongste ledenpeiling van de VNG blijkt dat de meeste respondenten (65 procent) vinden dat de aanvrager de kosten van een Wob-verzoek moet betalen. Tussen de functiegroepen zijn echter grote verschillen te zien. Zo vindt 81,8 procent van de burgemeesters dat de aanvrager moet betalen, tegen vijftig procent van de gemeenteraadsleden. Van de gemeentesecretarissen vindt 81 procent dat de aanvrager moet betalen, bij de gemeenteambtenaren is dat 62,3 procent, bij de wethouders zestig procent en bij de griffiers 59,5 procent.
Ook wanneer gekeken wordt naar gemeentegrootte zijn duidelijke verschillen zichtbaar. In de gemeenten met meer dan 300.000 inwoners vindt slechts veertig procent van de respondenten dat de aanvrager de kosten van een Wob-verzoek moet betalen, terwijl in gemeenten tot en met 18.000 inwoners 75 procent van de respondenten dat vindt.

 Marten Muskee

  • VNG Postbus 30435 2500 GK Den Haag
  • 070-373 83 93